🗊 Презентация Йод. Йодтың ашылуы

Йод, I – элементтердің периодтық жүйесінің VІІ тобындағы химиялық элемент. Йодтың 53 электроны бес электрондық қабаттарға бөлініп орналасады, сыртқы қабатындағы валенттік электрондарынын, формуласы - 5s25p5.Галогендер тобына жатады, ат. м. 126,9; ат. н. 53; тығыздығы 4,93 г/см3; балқу t 113,60С; қайнау t 184,350С. Йод галогендердің ішідегі белсенділігі төмен элемент болып табылады. Оған бірден булану, яғни қатты күйден сұйық күйге айналмай, бірден газтектес күйге өту және керісінше бірден қатты күйге айналу тән. Йод суда нашар, этонолда, бензолда, толутолда, хлорофомда, күкірткөміртекте жақсы ериді.

Йодтың ашылуы Йод (I2) грек тілінен «иодес» күлгін деген мағыныны білдіреді. Йодты 1811 жылы француз кәсіпкері Куртуа ашты. Жер қыртысында 0,0001 % йод бар. Негізінен, йод тірі организмдерде болады. Йод қосылыстары теңіз суларында мұнайлы аудандардың бұрғылау суларында және т.б.кездеседі.

Физикалық қасиеттері Йод – өткір иісті, металдық жылтыы бар, қара сұр, кристлдық зат (ρ-4,93 г/см³). Оны қыздырған кезде балқымай бірден буға айналады, суыған кезде йод буы қайтадан кристалдар түзеді. Қатты заттың бірден газ күйіне айналуын бірден булану (возгонка) дейді. Йодтың буының түсі күлгін болады, соған орай бұл элемент йод деп аталған. Йод суда нашар ериді. Судағы ерітіндісі йод суы деп аталады. Йодкалий КI ерітіндісінде және органикалық еріткіштерде жақсы ериді.

Химиялық қасиеті Йод химиялық белсенді элемент, ол металдармен әрекеттесіп, йодидтер түзеді: 2Na+I₂=>2NaI Йод пен алюминий ұнтақтарының қоспасына катализатор ретінде су тамызса, реакция қопарылыс түрінде жүреді: 2Аl+3I₂=>2AlI₃ Йодтың тотықтырғыш қасиеті бром және хлорға қарағанда төмендеу. Оның қосылыстарына концентрациялы күкірт қышқылымен әсер еткенде йод тотықсыздандырғыш болып, өзі тотығады: 2H₂SO₄+2NaI=I₂+Na₂SO₄+SO₂+2H₂O

Бос йодқа тән сапалық реакция-крахмалды көгертуі. Бұл реакция үшін йодтың сұйық ерітіндісін алған жөн. Йод сутекпен йодсутек түзеді: 2Н₂+I₂=2НI Йодсутек суда жақсы еритің, өткір иісті, түссіз газ. Оны фосфор трииодидін сумен әрекеттестіріп алуға болады: РІ₃+3Н₂О=3НІ+Н₃PO₃ Йодтың оттекті қосылыстарынан маңыздылары- йодтылау қышқылы НІО, йод(V) оксиді І₂O₅, йодтау қышқыл НІО₃ және йод қышқылы НІО₄. Жақсы зерттеліп, зертханада қолдау тапқаны йод қышқылының тұздары - периодаттар.

АЛЫНУЫ Йодты йодидтерден, олардың ерітінділеріне хлормен әсер ету арқылы алады: 2NaІ+СI₂=I₂+2NaСI Реакция йод І иондарының бесендірек элемент болып саналатын хлормен тотығуына негізделген.

Қолданылуы Йодсутек тұздарының ішінде көбірек қолданылатыны– калий йодиді. Ол медицинада бірқатар ауруларды емдеуде қолданылады. Йод тұндырмасы деп аталатын 5-10%-дық йодтың спирттік ерітіндісін медицинада микробқа қарсы зат ретінде пайдаланады. Органикалық қосылыстардың йодты туындылары да белгілі фармацевтикалық препараттар алуда қолданады

Йод - өмірлік маңызы бар элемент. Ол қалқанша без үшін құрылыс материалы (қалқанша без – йод жинақтаушы орган). Өкінішке орай, бұл микроэлемент ағзада жасалмайды, адам оны тек ас, тағам арқылы алады. Сырт қарағанда йод жетіспеушілік білінбейді, ал тапшылық сезілсе түрлі ауруларға шалдықтырады, яғни шаршау, түрлі жұқпалы ауруларды тез қабылдағыштық, белсіздік және ақыл – ой кемістігі. Йод - өмірлік маңызы бар элемент. Ол қалқанша без үшін құрылыс материалы (қалқанша без – йод жинақтаушы орган). Өкінішке орай, бұл микроэлемент ағзада жасалмайды, адам оны тек ас, тағам арқылы алады. Сырт қарағанда йод жетіспеушілік білінбейді, ал тапшылық сезілсе түрлі ауруларға шалдықтырады, яғни шаршау, түрлі жұқпалы ауруларды тез қабылдағыштық, белсіздік және ақыл – ой кемістігі. Йод жетіспеушілігіне байланысты ауруларды емдегеннен гөрі алдын – алған жөн. Адам күнделікті өсімдік және жануартекті өнімді қабылдағанмен, ағзаға қажет мөлшердегі дәрумен мен микроэлементтердің орнын толтыра алмайды. Ағза йодты синтездей алмағандықтан, тршілік үшін күнделікті йоды бар тағамдарды пайдалану есебінен қажет мөлшерін толтыру қажет.

Йодтың күндік нормасы

Йод – адамның қалыпты өсуі мен дамуына қажетті микроэлемент болып табылады. Адам организміне тағам мен судан түсетін қажетті йод мөлшерінің жетіспеуі йод жетіспеушілік аурулары мен бұзылушылықтарына әкеліп соғады. Йод жетіспеушілігі ауруларының мәселесі әлемдік денсаулық сақтау саласында маңыздыларының бірі болып саналады. Оның маңыздылығы аталған аурудың кең етек жаюымен анықталады. Өткен жылғы денсаулық сақтау ұйымының берген мәліметі бойынша, әлемде 650 млн адам осы дертпен күресуде. Ал, 2 млрд адам ағзасында осы дерттің айқын белгілері көрініс берген. Йод жетіспеушілігі ағзаға қалыпты қабылданып отыратын йодтың жеткілікті дәрежеде болмауынан пайда болады. Балалардағы йод жетіспеушілігі салдарынан бала ақыл-ойының артта қалуындағы әлсіз көріністерден критинизмге дейін жетеді, көңіл күйінің тұрақсыздығы, депрессияға ұшырауы мүмкін, әлсіздік, ұмытшақтық, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, оқушылар зейіні шоғырлануының төмендеуі, қозғыш болып келеді. Сонымен қатар, жүйке жүйесімен қоса барлық ағза зардап шегеді. Балалар бас сүйегі ішіндегі қысымға байланысты бас ауруына, әлсіздіктің пайда болуына, терінің сұрлануына шағымданады, астеникалық синдром көріністері, кардиологиялық өзгерістер – ырғақтың бұзылуы, АҚ жоғарылауы немесе төмендеуі, инфекциялық және суық тию ауруларының жиілеуі, екінші иммундық жетіспеушілігі салдарынан өткір аурулардың созылмалы түрге өтуі, бұлшық ет сұлбасының әлсіреуіне байланысты дене бітімінің өзгеруі болуы мүмкін. Осының барлығының себебі – йодтың жетіспеушілігі. Күнделікті ағзаға йод түсіп тұрғанымен, ағзаға сіңуіне кедергі жасайтын себептер бар. Адам ағзасында микроэлементтің сіңуіне кедергі жасайтын бірнеше себептер : дұрыс тамақтанбау, микроэлементтер мен дәрумендер жеткіліксіздігі. Эндемиялық жемсау дертіне шалдыққандардың санатында қыз балалар көп екен. Бұл дерт түрі 6-7 жастан басталып, баланың жасы өскен сайын ұлғая береді. Йод – адамның қалыпты өсуі мен дамуына қажетті микроэлемент болып табылады. Адам организміне тағам мен судан түсетін қажетті йод мөлшерінің жетіспеуі йод жетіспеушілік аурулары мен бұзылушылықтарына әкеліп соғады. Йод жетіспеушілігі ауруларының мәселесі әлемдік денсаулық сақтау саласында маңыздыларының бірі болып саналады. Оның маңыздылығы аталған аурудың кең етек жаюымен анықталады. Өткен жылғы денсаулық сақтау ұйымының берген мәліметі бойынша, әлемде 650 млн адам осы дертпен күресуде. Ал, 2 млрд адам ағзасында осы дерттің айқын белгілері көрініс берген. Йод жетіспеушілігі ағзаға қалыпты қабылданып отыратын йодтың жеткілікті дәрежеде болмауынан пайда болады. Балалардағы йод жетіспеушілігі салдарынан бала ақыл-ойының артта қалуындағы әлсіз көріністерден критинизмге дейін жетеді, көңіл күйінің тұрақсыздығы, депрессияға ұшырауы мүмкін, әлсіздік, ұмытшақтық, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, оқушылар зейіні шоғырлануының төмендеуі, қозғыш болып келеді. Сонымен қатар, жүйке жүйесімен қоса барлық ағза зардап шегеді. Балалар бас сүйегі ішіндегі қысымға байланысты бас ауруына, әлсіздіктің пайда болуына, терінің сұрлануына шағымданады, астеникалық синдром көріністері, кардиологиялық өзгерістер – ырғақтың бұзылуы, АҚ жоғарылауы немесе төмендеуі, инфекциялық және суық тию ауруларының жиілеуі, екінші иммундық жетіспеушілігі салдарынан өткір аурулардың созылмалы түрге өтуі, бұлшық ет сұлбасының әлсіреуіне байланысты дене бітімінің өзгеруі болуы мүмкін. Осының барлығының себебі – йодтың жетіспеушілігі. Күнделікті ағзаға йод түсіп тұрғанымен, ағзаға сіңуіне кедергі жасайтын себептер бар. Адам ағзасында микроэлементтің сіңуіне кедергі жасайтын бірнеше себептер : дұрыс тамақтанбау, микроэлементтер мен дәрумендер жеткіліксіздігі. Эндемиялық жемсау дертіне шалдыққандардың санатында қыз балалар көп екен. Бұл дерт түрі 6-7 жастан басталып, баланың жасы өскен сайын ұлғая береді. Уақытында йодтың алдын алу өскелең ұрпақтың – біздің болашағымыздың денсаулық деңгейін, үйлесімді дамуды, интелектуалды әлеуетті қалпында ұстауға жағдай жасайды. Әр адам өзінің және туыстарының денсаулығына ұқыпты қарау керек.